વૃદ્ધોની બાબતમાં દવાખાનાનું સૌથી મોંઘું પડતું વાક્ય છે: “આ તો ઉંમરના કારણે છે, જતું રહેશે.” માતા-પિતા કે દાદા-દાદીને આવતાં ચક્કર નાનીસૂની તકલીફ નથી — એ પડવા પહેલાંની ચેતવણીની લાઇટ છે, અને 65 પછી પડવાનો અર્થ ઘણીવાર થાય છે થાપાનું ભાંગેલું હાડકું, ઓપરેશન, મહિનાઓ પથારીમાં, અને એવો ગુમાવેલો આત્મવિશ્વાસ જે ક્યારેય પૂરેપૂરો પાછો નથી આવતો. સારા સમાચાર સીધા અને વ્યવહારુ છે: વૃદ્ધોમાં ચક્કરનાં મોટાભાગનાં કારણો શોધી શકાય છે, અને મોટાભાગનાંની સારવાર કે ઉપાય શક્ય છે. આ ગાઇડ એ પરિવારજન માટે લખાઈ છે જે પડ્યા પછી નહીં, આ જ અઠવાડિયે પગલાં લેવા માગે છે.
વૃદ્ધોમાં ચક્કર ક્યારેય “ફક્ત ઉંમર” કેમ નથી?
કારણ કે “ઉંમર” એ નિદાન નથી — એ એવી જગ્યા છે જ્યાં સાચાં, સુધારી શકાય તેવાં નિદાન છુપાઈ જાય છે. સંતુલન ત્રણ ઇનપુટ પર ચાલે છે: અંદરના કાન, આંખો, અને પગ તથા સાંધામાં રહેલા પોઝિશન-સેન્સર. ઉંમર ત્રણેયને ધીમે ધીમે ઘસે છે, એટલે વૃદ્ધ વ્યક્તિ પાસે અનામત શક્તિ ઓછી હોય છે; તેમાં એક ચોક્કસ, સારવાર થઈ શકે તેવી સમસ્યા ઉમેરો — કાનના છૂટા પડેલા ક્રિસ્ટલ, વધુ પડતી અસર કરતી BPની ગોળી, ઘેન લાવતી ઊંઘની દવા — અને આખી સિસ્ટમ ચક્કર અને પડવા તરફ ઢળી જાય છે. એ એક સમસ્યા દૂર કરો, અને વ્યક્તિ ઘણીવાર ફરી સ્થિર થઈ જાય છે. કામ છે એ સમસ્યાને શોધવાનું — અને બેલેન્સ તપાસ બરાબર એ જ કરે છે.
60 પછી ચક્કર (વર્ટિગો)નાં સામાન્ય કારણો કયાં?
- BPPV — અંદરના કાનમાં છૂટા પડેલા ક્રિસ્ટલ. સૌથી સામાન્ય કારણ: પથારીમાં પડખું ફેરવતાં કે ઉપર જોતાં થોડી ક્ષણ માટે જોરદાર ગોળ ફરતું ચક્કર. તેની સારવાર સૌથી સંતોષકારક પણ છે — રિપોઝિશનિંગ મેન્યુવર (ક્રિસ્ટલ ગોઠવવાની ખાસ કસરત)થી ઘણીવાર એક-બે બેઠકમાં શાંત થઈ જાય છે. કેવી રીતે કામ કરે છે તે વાંચો અમારી BPPV અને પથારીમાં પડખું ફેરવતાં ચક્કરની ગાઇડમાં.
- ઊભા થતાં બ્લડ પ્રેશર ઘટી જવું. પથારી કે ખુરશીમાંથી ઊઠતાં આવતી આંખે અંધારાં જેવી, શક્તિ ખેંચાઈ જતી લાગણી — ઘણીવાર BPની દવાઓ, પેશાબ વધારતી દવાઓ (ડાય્યુરેટિક) કે ઉનાળામાં પાણીની ઉણપની આડઅસર.
- દવાઓનું મિશ્રણ. ઊંઘની ગોળીઓ, એલર્જીની ગોળીઓ, ભારે દુખાવાની દવાઓ અને BPની એકથી વધુ દવાઓ — દરેક થોડી અસ્થિરતા ઉમેરે છે; બધી મળીને ઘણી બધી.
- અંદરના કાનનું ઘસારણ અને બહેરાશ. સાંભળવાનું અને સંતુલન બંને એક જ અંગમાં વસે છે, અને બંને સાથે જ નબળાં પડે છે — એ એક કારણ છે કે સારવાર વગરની બહેરાશ પડવા સાથે જોડાયેલી જોવા મળે છે. જો સાંભળવાનું પણ ઘટી રહ્યું હોય તો અમારી વૃદ્ધ માતા-પિતા માટે hearing aid કેવી રીતે પસંદ કરવુંની ગાઇડ સાથે વાંચવા જેવી છે.
- ડાયાબિટીસથી થતું નસોનું નુકસાન, મોતિયો અને નબળા સ્નાયુ — દરેક સંતુલનનો એક-એક ઇનપુટ છીનવી લે છે.
ડૉક્ટર પાસે કઈ દવાઓની સમીક્ષા કરાવવી જોઈએ?
આખું દવાનું બોક્સ — પ્રિસ્ક્રિપ્શનની દવાઓ, મેડિકલ સ્ટોરથી જાતે લીધેલી ગોળીઓ અને આયુર્વેદિક દવાઓ સહિત — ફેમિલી ડૉક્ટર પાસે લઈ જાઓ અને એક જ સવાલ પૂછો: “શું આમાંથી કોઈ દવા, કે તેમનું મિશ્રણ, ચક્કરનું કારણ બની શકે?” ખાસ પૂછો ઊંઘની અને ગભરામણ-ચિંતાની ગોળીઓ વિશે, એલર્જીની દવાઓ વિશે, મહિનાઓથી રોજ લેવાતી “ચક્કરની” કોઈ પણ દવા વિશે (લાંબા ગાળે લેવાતી વેસ્ટિબ્યુલર સિડેટિવ દવાઓ ખુદ સાજા થવાનું મોડું કરી શકે છે), અને બેઠાં-ઊભાં BP માપ્યા પછી BPની દવાઓનો સમય કે માત્રા બદલવાની જરૂર છે કે કેમ તે વિશે. પરિવાર માટે એક પાક્કો નિયમ: કોઈ પણ દવા જાતે ક્યારેય બંધ કે ઓછી ન કરો — સમીક્ષા કરવાનું કામ ડૉક્ટરનું છે; તમારું કામ ફક્ત સવાલ સામે મૂકવાનું છે.
પરિવાર આ વીકએન્ડમાં ઘરમાં શું સુધારી શકે?
તબીબી તપાસ ચાલતી હોય તે દરમિયાન, એક વીકએન્ડ અને થોડા હજાર રૂપિયામાં ઘરને પડવાથી સલામત બનાવી શકાય છે — હોસ્પિટલની એક રાત કરતાં ઘણું સસ્તું:
| ઘરમાં પડવાનું જોખમ | આ અઠવાડિયે શું કરવું |
|---|---|
| ભીનું બાથરૂમ, પકડવા માટે કંઈ નહીં | ટોઇલેટ અને નહાવાની જગ્યા પાસે ગ્રેબ રેલ (પકડવાનો સળિયો); એન્ટિ-સ્કિડ મેટ; નહાતી વખતે બેસવા સ્ટૂલ |
| પથારીથી ટોઇલેટ સુધીનો અંધારો રસ્તો | પ્લગવાળો નાઇટ લેમ્પ; ઓશીકા પાસે હાથવગી ટોર્ચ |
| છૂટી શેતરંજી-ગાલીચા, લબડતા વાયર, ઉંબરાની ધાર | ગાલીચા હટાવો, વાયર દીવાલે ટેપથી ચોંટાડો, પગથિયાંની ધાર પર ભડક રંગ લગાવો |
| નીચી પથારી કે બેસી ગયેલી ખુરશી | ઘૂંટણની ઊંચાઈ સુધી ઊંચાં કરો; બેસો–થોભો–ઊભા થાઓની ટેવ શીખવો: બેઠા થાઓ, દસ સેકન્ડ થોભો, પછી ઊભા થાઓ |
| આખો દિવસ પહેરાતાં ઢીલાં ચપ્પલ | પાછળ પટ્ટાવાળાં, પકડવાળા તળિયાવાળાં માપસર પગરખાં — ઘરની અંદર પણ |
| ટેકા વગરની સીડી | બંને બાજુ રેલિંગ; શક્ય હોય તો ભોંયતળિયે બેડરૂમ |
ક્યારે એ જ દિવસે પગલાં લેવાં જોઈએ?
વૃદ્ધોનાં મોટાભાગનાં ચક્કર માટે થોડા દિવસોમાં તપાસ બુક કરવી પૂરતી છે. પણ ચક્કર સાથે અચાનક એક બાજુ નબળાઈ કે ખાલી ચડવી, જીભના લોચા વળવા, અચાનક તીવ્ર માથાનો દુખાવો, બેવડું દેખાવું, છાતીમાં દુખાવો કે બેભાન થઈ જવું હોય તો તરત જ ડૉક્ટર પાસે જાઓ — આ સંકેતો કાન તરફ નહીં, હૃદય કે મગજ તરફ ઇશારો કરે છે, અને ત્યાં મિનિટેમિનિટ કિંમતી છે.
અમારા ગાંધીનગર ક્લિનિકમાં વારંવાર જોવા મળતી એક પેટર્ન: પરિવાર સિત્તેરી વટાવી ગયેલાં માતાને લાવે છે જે એક વર્ષથી “ચક્કર સાથે જીવતાં શીખી ગયાં” છે અને ડરના કારણે ઓછું ને ઓછું ચાલે છે. પોઝિશનલ ટેસ્ટમાં સીધુંસાદું BPPV નીકળે છે; એક રિપોઝિશનિંગ મેન્યુવર અને દવાઓની સમીક્ષા પછી તેઓ ફરી મંદિર સુધી ચાલતાં થઈ જાય છે — અને પરિવારને અફસોસ રહે છે ફક્ત રાહ જોવામાં ગયેલા વર્ષનો. ઓછું ચાલીને “મેનેજ” કરાતાં ચક્કર ખરેખર મેનેજ થતાં જ નથી; નિષ્ક્રિયતા પોતે જ સ્નાયુઓને નબળા પાડે છે અને સંતુલન વધુ બગાડે છે.
તમારાં માતા-પિતા માટે વ્યવસ્થિત ગાંધીનગરમાં વર્ટિગો (ચક્કર) તપાસ બુક કરો — એક જ મુલાકાતમાં પોઝિશનલ ટેસ્ટ અને સાંભળવાની તપાસ, અને જે વૃદ્ધ દર્દીઓ આરામથી પ્રવાસ ન કરી શકે તેમના માટે ઘરે વિઝિટની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ છે.
હોમ વિઝિટ માટે અમને વોટ્સએપ કરો